Inzicht in de egocultuur en symboliek van graffiti en streetart

Met de wereldwijde omarming en professionalisering van street art en graffiti, en de acceptatie in musea, is de belangstelling voor de oorsprong enorm toegenomen. Vragen rijzen: waar komt het vandaan, wat zijn de regels, wat onderscheidt street art van graffiti, hoort graffiti thuis in musea, hoe borg je de cultuur, is het loze symboliek of juist een diepe betekenis, en wat is er gebeurd met de rebellie die eraan ten grondslag lag?

Laten we eerst de aanname dat street art en graffiti hetzelfde zijn uit de werelds helpen. Dat zijn ze namelijk niet. Graffiti wordt algemeen erkend als de basis waaruit street art is ontstaan. En ja, op sommige vlakken zijn ze gelijkwaardig: de openbare ruimte is hun canvas, spuitbussen zijn het gereedschap, en beide zijn visueel krachtig. In essentie verschillen ze echter aanzienlijk.
In de jaren 70 begonnen de tieners in New York City hun graffiti-tag’s aan te brengen op de metro’s en muren. Ze gingen voor “All City”, wat betekent dat een graffitischrijver naam heeft gemaakt in alle vijf de stadsdelen, van Staten Island tot de Bronx, en zijn of haar creatie door mensen in alle delen van New York City gezien is. Dit was de ultieme egotrip: je naam zien op honderden metrostellen werd een vorm van ‘personal branding’ en reclame in zijn puurste vorm. Niemand begreep de onuitgesproken kracht van herhaling beter dan een graffitikunstenaar. Niet gehinderd door regelgeving, was hun motto simpel: “bigger, better, more” of, zoals in graffititermen, “getting up.”

“It’s a matter of getting a tag on each line and each division. You know, it’s called, going all-city. People see your tags in Queens, Uptown, Downtown- all over.” Skeme in the movie Style Wars, 1983

De essentie van graffiti

Graffiti werd gedreven door rebellie en was gebaseerd op een gevoel van gemeenschapsvorming. Het was voor de schrijvers zelf dat ‘normale mensen’ werden uitgesloten. Schrijvers creëerden een tag welke vorm gaf aan hun alter ego’s. De creativiteit lag in hun letterstijl, die evolueerde van simpele tags van één regel naar complexe creaties die onleesbaar werden voor buitenstaanders. Het is een naam gedreven cultuur. Voor wie meer diepgang zoekt, zijn de beginjaren van deze cultuur al in 1974 prachtig vastgelegd door grafisch ontwerper Mervyn Kurlansky (partner bij het ontwerpbureau Pentagram) in het boek met de alleszeggende titel : “Watching My Name Go By”.

Kunst op straat

Street art is anders dan graffiti; er worden vaak letters gebruikt, maar niet als focuspunt. Het zijn vaak tot nadenken stemmende boodschappen gericht op een breed publiek. Door figuratieve beelden of kritische toevoegingen in het straatbeeld aan te brengen, slaat het een brug tussen artisticiteit en commentaar. Keith Haring stond aan het hoofd van deze transformatie en overbrugde de kloof tussen high art en graffiticultuur. Hij gaf vorm aan de opkomst en evolutie van street art in de jaren tachtig. Hij creëerde een visuele taal die toegankelijk was en de betekenis ervan overbracht aan een divers publiek, ongeacht hun culturele, sociale of educatieve achtergrond.

Street art bevat vaak maatschappijkritiek. Banksy is het bekendste voorbeeld, of JR, van oorsprong een graffitikunstenaar, gebruikt ook grootschalige installaties om de publieke dialoog aan te moedigen. Tegenwoordig voelen muurschilderingen die door huiseigenaren of woningbouwcorporaties zijn goedgekeurd echter een beetje nep aan. Soms zijn deze muurschilderingen afgewerkt met een coating waardoor illegaal aangebrachte graffiti gemakkelijk te verwijderen is. Een grotere tegenstelling is moeilijk voor te stellen. Wat soms ontbreekt, is de rauwe verrassing en impact die street art vroeger bood, bijvoorbeeld in het Amsterdamse punk tijdperk. Gedurfde statements met blokkwasten of stencilkritiek met maatschappijkritische teksten of afbeeldingen van misstanden in de samenleving. Tegenwoordig richt een deel van de street art zich meer op schaal, techniek en esthetiek dan op een krachtige boodschap.

De transformatie van de cultuur

Maar ook de afgelopen 15 jaar zijn beide bewegingen radicaal geëvolueerd en vermengd. Wereldwijd worden samenwerkingen en tentoonstellingen georganiseerd. Dit leidt ook tot prachtige kruisbestuivingen. Zo werkt het Braziliaanse kunstenaarsduo OSGEMEOS sinds kort samen met Märklin. Jazeker, Europa’s toonaangevende producent van hoogwaardige modelspoorbanen. Zij presenteren twee nieuwe, strikt gelimiteerde art-wagons in de serie ‘ Märklin Message Wagons’. Het Braziliaanse kunstenaarsduo is al decennia wereldberoemd om hun kleurrijke, levendige kunstwerken in de straten en participeren in grote tentoonstellingen gebaseerd op graffiticultuur . Hun kleurrijke, vrolijke figuren zijn te zien op gebouwen, openbare plaatsen en vliegtuigen. Ze zijn vooral gefascineerd door treinen. Het merk Märklin maakt op deze manier naam in de graffiti- en streetartwereld als voorstander van contemporary art, inclusief schaalmodellen in beperkte oplage. De cirkel is hier prachtig rond.

Het behoud van het cultuurgraffiti-erfgoed

Een ander belangrijk aspect in een cultuur die zo groot en belangrijk is geworden, is het erfgoed ervan. Graffiti-erfgoed en het behoud ervan hebben serieuze proporties aangenomen. Robin Vermeulen deed naar het behoudt ervan in 2025 al onderzoek en publiceerde , als onderdeel van zijn afstudeeronderzoek aan de Reinwardt Academie – Bachelor Cultureel Erfgoed– een studie waarin hij onderzocht welke mogelijkheden er zijn voor het behoud van graffiti binnen een erfgoedcontext. De conclusie: graffiti wordt het best bewaard buiten formele erfgoedkaders, door de graffitiscene zelf. Dit wordt vaak aangeduid als DIY (Do It Yourself) erfgoedbeheer. Graffiti is per definitie vluchtig, niet alleen in zijn fysieke vorm, maar ook in zijn gedocumenteerde vorm. De ultieme manier om graffiti te behouden is door de materiële manifestaties van het fenomeen te documenteren. Dit geldt zowel vanuit het perspectief van erfgoedinstellingen als vanuit dat van graffitischrijvers en -liefhebbers.

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed benadrukt dit ook in de ‘Conventie van Faro’ dat iedereen het recht heeft om zijn eigen betekenis aan erfgoed toe te kennen. De onderliggende verhalen hebben cultuurhistorische waarde en dragen bij aan zowel het materiële als immateriële erfgoed van de Nederlandse samenleving. In Nederland is dit het terrein en domein van de Dutch Graffiti Library.

Ik ben Marcel van Tiggelen, naast mijn dagelijkse rol als project director bij TD Cascade, ben ik samen met mijn broer Richard, de oprichter van de Dutch Graffiti Library. We zetten ons al meer dan 35 jaar in voor het behoud van de graffiti cultuur door documentatie te verzamelen, te archiveren, publiceren en tentoon te stellen. Bij de Dutch Graffiti Library borgen we het graffiti erfgoed door middel van documentatie, met een sterke focus op het vastleggen van de ontstaansverhalen, narratieve en gebruiken binnen de cultuur. Als een cultuur die wereldwijd wordt omarmd als de basis van moderne kunststromingen en breed wordt toegepast in grafisch ontwerp, kunst, mode en design, is het daarom van historisch belang dat dit erfgoed van de straat op een betekenisvolle manier wordt gepresenteerd, getoond en tot inspiratiebron dienst voor de generatie die vandaag opgroeit. Dit is iets waar ik mijn hele leven al gepassioneerd mee bezig ben!